Bản dịch đạo đức kinh

38

上德不德,是以有德;下德不失德,是以無德。上德無爲⽽無以<100>爲;下德無爲⽽有以爲。 上仁<101>爲之⽽無以爲;上義爲之⽽有以爲。上禮爲之⽽莫之應,則攘臂⽽扔之。 故失道⽽後德,失德⽽後仁,失仁⽽後義,失義⽽後禮。夫禮者,忠信之薄,⽽亂之⾸。前識者道之華,⽽愚之始。是以⼤丈夫處其厚, 不居其薄,處其實,不居其華。故去彼取此。 Thượng đức bất đức, thị dĩ hữu đức; hạ đức bất thất đức, thị dĩ vô đức. Thượng đức vô vi nhi vô dĩ vi; hạ đức vô vi nhi hữu dĩ vi. Thượng nhân vi đưa ra nhi vô dĩ vi; thượng nghĩa vi đưa ra nhi hữu dĩ vi. Thượng lễ vi chi nhi mạc đưa ra ứng, tắc nhương tí nhi tuy nhiên chi. TRA CỨU THẦN SỐ HỌC ONLINE

*
coi Đường Đời, Sự Nghiệp, Tình Duyên, Vận Mệnh, những Năm Đỉnh Cao Cuộc Đời...
kỹ thuật khám phá phiên bản thân qua các con số - Pythagoras (Pitago)

39

昔之得⼀者:天得⼀以清,地得⼀以寧,神得⼀以靈,⾕得⼀以盈, 萬物得⼀以⽣,侯王得⼀以爲天下貞。其致之。 天無以清將恐裂,地無以寧將恐廢,神無以靈將恐歇,⾕無以盈將恐竭,萬物無以⽣將恐滅,侯王無以貴⾼將恐蹶。 故貴以賤爲本,⾼以下爲基。是以侯王⾃謂孤,寡,不穀。此⾮以賤爲本邪?⾮歟?故⾄譽無譽,不欲琭琭如⽟,珞珞如⽯。 Tích bỏ ra đắc tốt nhất giả: thiên đắc tuyệt nhất dĩ thanh, địa đắc nhất dĩ ninh, thần đắc tốt nhất dĩ linh, cốc đắc độc nhất vô nhị dĩ doanh, vạn thứ đắc tốt nhất dĩ sinh, hầu vương vãi đắc duy nhất dĩ vi trần giới trinh. Kì trí chi. Thiên vô dĩ thanh tương to liệt, địa vô dĩ ninh tương mập phế, thần vô dĩ linh tương khủng yết<103>, ly vô dĩ doanh tương lớn kiệt, vạn thứ vô dĩ sinh tương khủng diệt, hầu vương vãi vô dĩ quí cao tương bự quyết. Núm quí dĩ một thể vi bản, cao dĩ hạ vi cơ. Thị dĩ hầu vương từ vị cô, quả, bất cốc. Demo phi dĩ nhân thể vi phiên bản dả? Phi dư? cầm trí dự vô dự, bất dục lục lục như ngọc, lạc lạc như thạch. Đây là phần nhiều vật xưa cơ được đạo: trời được đạo mà trong, khu đất được đạo nhưng mà yên, thần được đạo mà linh, khe ngòi được đạo mà lại đầy, vạn vật được đạo nhưng mà sinh, vua chúa được đạo mà lại làm chuẩn chỉnh tắc mang đến thiên hạ. Các cái đó đa số nhờ đạo nhưng được vậy.

Bạn đang xem: Bản dịch đạo đức kinh

Nếu trời không trong thì sẽ vỡ, đất không im thì vẫn lở, thần không linh sẽ tan mất, khe ngòi ko đầy thì đang cạn, vạn đồ dùng không sinh thì vẫn diệt, vua chúa không cao quí thì sẽ mất ngôi. Sang đem hèn có tác dụng gốc, cao rước thấp làm nền. Cho nên vì vậy vua chúa new tự xưng là “côi cút” (cô), “ít đức” (quả), “không tốt” (bất cốc) <đều là hồ hết lời khiêm tốn>. Như vậy, chẳng cần là lấy hèn làm cho gốc đấy ư? chưa hẳn vậy chăng? cho nên vì vậy không được khen tức là được lời khen cao quí nhất. Không ý muốn được quí như ngọc, bị lúc như sỏi. Chữ nhất (một) vào câu đầu cũng chính là chữ nhất trong: “thánh nhân bão nhất”, chương 22, trỏ đạo. Tía chữ “kì trí chi” làm việc cuối đoạn đầu, có bạn ngỡ là lời chú thích của bạn sau. Nhì chữ “bất cốc” trong khúc cuối, có tín đồ dịch là “không xứng đáng ăn”. Từ Hải không gồm nghĩa đó. Câu cuối, nhị chữ “lục lục”, và 2 chữ “lạc lạc” có người hiểu là đẹp nhất đẽ, hoặc ít; với xấu xí hoặc nhiều. Đại khái cũng là mẫu nghĩa đáng quí, xứng đáng khinh. Câu đó có bạn dịch là: không muốn được quí như ngọc mà hy vọng bị coi thường như sỏi, rước lẽ rằng như vậy hợp với ý: “sang rước hèn có tác dụng gốc” sống trên. Dịch như chúng tôi thì tức là không mong mỏi được tín đồ ta khen nhưng mà cũng không trở nên người ta chê.

40

反者道之動,弱者道之⽤。天下萬物⽣於有,有⽣於無。 Phản trả đạo bỏ ra động, nhược đưa đạo chi dụng. Thiên địa vạn vật dụng sinh ư hữu, hữu sinh ư vô. Luật quản lý của đạo là trở lại ban sơ , diệu dụng của đạo là khiêm nhu. Vạn thiết bị trong dương gian từ “có” nhưng mà sinh ra; “có” lại từ “không” nhưng sinh ra.

41

上⼠聞道,勤⽽⾏之;中⼠聞道,若存若亡;下⼠聞道,⼤笑之。不笑,不⾜以爲道。 故建⾔有之:明道若昧,進道若退,夷道若纇;上德若⾕,⼤⽩若辱,廣德若不⾜,建德若偷,質德若渝。 ⼤⽅無隅,⼤器晚成,⼤⾳希聲;⼤象無形,道隱無名。夫唯道,善貸且成。 Thượng sĩ văn đạo, buộc phải nhi hành chi; trung sĩ văn đạo, nhược tồn nhược vong; hạ sĩ văn đạo, đại tiếu chi. Bất tiếu, bất túc dĩ vi đạo. Núm kiến ngôn hữu chi: minh đạo nhược muội, tiến đạo nhược thối, di đạo nhược lỗi; thượng đức nhược cốc, đại bạch nhược nhục, quảng đức nhược bất túc, loài kiến đức nhược thâu; hóa học đức nhược du. Đại phương vô ngung, đại khí vãn thành, đại âm hi thanh; đại tượng vô hình, đạo ẩn vô danh. Phù duy đạo, thiện thải thả thành. Bậc thượng sĩ nghe đạo thì gắng sức thi hành; kẻ đều đều nghe đạo thì nửa tin nửa ngờ; kẻ mờ ám nghe đạo thì mỉm cười rộ. Nếu không cười thì đạo đâu còn là một đạo nữa. Cho yêu cầu sách xưa tất cả nói: đạo sáng thì dường như tối tăm, đạo tiến thì bên cạnh đó thụt lùi, đạo phẳng phiu dễ dàng thì dường như khúc mắc; đức cao thì dường như thấp trũng; cao khiết thì bên cạnh đó nhục nhã , đức to lớn thì bên cạnh đó không đủ, đức khỏe khoắn thì trong khi biếng nhác, đức hóa học phác thì trong khi không hư . Hình vuông cực lớn thì không tồn tại góc không biết góc nó đâu>; cái khí cụ cực to <đạo> thì không có hình trạng núm định; thanh âm cực to thì nghe ko thấy, hình tượng cực to thì trông không thấy, đạo mập thì ẩn vi, không thể giảng được . Chỉ có đạo là khéo sinh cùng tác thành vạn vật. Đoạn cuối trường đoản cú “đại phương vô ngung”, chúng tôi hiểu là nói về đạo. Tứ chữ “đại khí vãn thành”, phần nhiều các học tập giả hồ hết dịch là “cái khí cụ cực lớn thì muộn thành” - do này mà cổ nhân hay sử dụng thành ngữ đó để diễn loại ý: người có tài năng lớn thường thành công muộn. Mà lại Trần Trụ hiểu là: đại khí miễn (免) thành với hiểu là cái khí cụ cực đại (đạo) thì ko (miễn nghĩa là không) gồm hình trạng thắt chặt và cố định (thành); như vậy phù hợp với “đại phương vô ngung” sinh sống trên, cùng với “đại âm hi thanh”, “đại tượng vô hình” ở dưới, mà lại ý cả đoạn tiên tiến nhất quán. Cửa hàng chúng tôi theo è cổ Trụ nhưng mà vẫn không tin hẳn là đúng, vị nếu vậy thì “đại khí miễn thành” nghĩa không khác “đại tượng vô hình” là bao, ý như trùng. Vì chưng vậy mà shop chúng tôi phải dịch: “đại âm hi thanh” là thanh âm cực đại thì không nghe thấy; “đại tượng vô hình” là hình tượng cực đại thì không trông thấy.

42

道⽣⼀,⼀⽣⼆,⼆⽣三,三⽣萬物。萬物負陰⽽抱陽,中氣以爲和。 ⼈之所惡,唯孤,寡,不穀。⽽王公以爲稱。故,物或損之⽽益,或益之⽽損。 ⼈之所敎,我亦敎之,梁强者不得其死,吾將以爲敎⽗。 Đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật. Vạn đồ gia dụng phụ âm nhi bão dương, trùng khí dĩ vi hòa. Nhân chi sở ố, duy “cô”, “quả”, “bất cốc”. Nhi vương vãi công dĩ vi xưng. Cố, đồ hoặc tổn chi nhi ích, hoặc ích bỏ ra nhi tổn. Nhân chi sở giáo, xẻ diệc giáo chi, lương cường mang bất đắc kì tử, ngô tương dĩ vi giáo phụ. Đạo hiện ra một, một sinh ra hai, hai hình thành ba, tía sinh vạn vật. Vạn vật đầy đủ cõng âm mà lại ôm dương, điều hòa bằng khí trùng hư. Điều mà, mọi tín đồ ghét là “côi cút”, “ít đức”, “không tốt”, vậy mà các vương công dùng số đông tiếng đó nhằm tự xưng. Cho nên vì vậy vật có khi bớt đi và lại là thêm lên, có khi thêm lên nhưng hóa ra bớt đi. Có một lời mà fan xưa dạy, ni tôi cũng dùng để làm dạy lại, là “cường bạo thì đang bất đắc kì tử”. Tôi mang đến lời đó là lời khuyên chủ yếu. Câu đầu mọi cá nhân hiểu một cách: Đạo là “không”, “không” xuất hiện “có”, vậy “một” đó là “có”; hoặc đạo là vô cực, vô cực sinh thái xanh cực, “một” sẽ là thái cực. Đạo là tổng nguyên lí, lí sinh khí, vậy một chính là khí. hai thì ai ai cũng hiểu là âm và dương. Còn ba thì là 1 trong những thứ khí do âm, dương giao nhau mà sinh ra chăng? giỏi là cái nguyên lí nó khiến cho âm, dương hòa với nhau? gồm nhà chỉ dịch là “ba” thôi, không giảng gì cả. Vũ Đồng bảo: một, hai, tía trỏ sản phẩm tự. Đạo hiện ra cái trước tiên là khí dương, khí dương đó sinh ra dòng thứ hai là khí âm, khí âm này có mặt khí thứ tía là trùng hỏng để cân bằng âm, dương. Vạn thiết bị cõng âm mà lại ôm dương cần hiểu là quay sườn lưng lại với âm mà nhắm đến dương, do dương công ty sinh, âm công ty sát? Hay nên làm hiểu là vạn vật đều có phần âm cùng phần dương? Đoạn sản phẩm hai: gồm khi sút đi mà lại là thêm lên, tức như trường hợp các vương công khiêm tốn tự xưng là “côi cút”, “ít đức”, “không tốt” và lại được tôn kính thêm. Đoạn cuối, câu “lương cường giả bất đắc kì tử”, những nhà chú giải bảo là lời khuyên tự khắc lên lưng người bằng đồng nguyên khối (kim nhân) đời Chu. Họ nên để ý: cả cuốn Đạo Đức khiếp chỉ có chương này là nói tới âm, dương.

43

天下之⾄柔馳騁天下之⾄堅。無有⼊無間。吾是以知無爲之有益。不 ⾔之敎,無爲之益,天下希及之。 Thiên hạ bỏ ra chí nhu trì sính thiên hạ đưa ra chí kiên. Vô hữu nhập vô gian. Ngô thị dĩ tri vô vi bỏ ra hữu ích. Bất ngôn bỏ ra giáo, vô vi chi ích, dương gian hi cập chi. Trong thiên hạ, loại cực mềm thì tương khắc được loại cực cứng ; cái “không có” lại len vô được không tồn tại kẽ hở . Do đó mà tôi biết “vô vi” là gồm ích. Dạy cơ mà không cần sử dụng lời, cái tiện ích của vô vi, tín đồ đời ít ai hiểu kịp.

44

名與⾝孰親?⾝與貨孰多?得與亡孰病?是故甚愛必⼤費,多藏必厚 亡。 知⾜不辱,知⽌不殆,可以⾧久。 Danh dữ thân thục thân? Thân dữ hóa thục đa? Đắc dữ vong thục bệnh? Thị ráng thậm ái tất đại phí, đa tàng tất hậu vong. Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi, khả dĩ trường cửu. Danh giờ đồng hồ với sinh mệnh cái nào quí? Sinh mệnh với của cải chiếc nào quan tiền trọng? Được danh lợi cơ mà mất sinh mệnh, loại nào hại? vì thế ham danh thừa thì buộc phải hao tổn nhiều, chứa của cải các thì mất mát nhiều. Biết chũm nào là đầy đủ (tri túc) thì ko nhục, biết dịp nào nên xong xuôi thì không nguy mà hoàn toàn có thể sống lâu được. Chương này khuyên bọn họ “khinh vật dụng quí sinh” như Dương Chu. Tri túc là thể hiện thái độ chung của rất nhiều các triết nhân Trung Hoa, nói theo một cách khác của dân tộc nước trung hoa nữa. Nó là đk cốt yếu của hạnh phúc. Họ nhớ mọi châm ngôn: Tri túc tiện túc, đãi túc hà thời túc? (Biết cố gắng nào là đủ thì sẽ thấy đủ, chờ cho bao gồm đủ thì bao giờ mới đủ) và “Nhân dục vô nhai, hồi đầu thị ngạn” (Lòng dục của nhỏ người không tồn tại bờ bến, tuy vậy nếu quan sát lại phía sau mình thì đó là bờ bến đấy).

45

⼤成若缺,其⽤不弊;⼤盈若沖,其⽤不窮;⼤直若屈,⼤巧若拙, ⼤辯若訥。 靜勝躁,寒勝熱,清靜爲天下正。 Đại thành nhược khuyết, kì dụng bất tệ; đại doanh nhược xung, kì dụng bất cùng; đại trực nhược khuất, đại xảo nhược chuyết, đại biện nhược nột. Tĩnh chiến thắng táo, hàn chiến hạ nhiệt, tĩnh mịch vi cõi tục chính. Cái gì trọn vẹn thì dường như khiếm khuyết mà công dụng lại không bao giờ hết; vật gì cực đầy thì bên cạnh đó hư không mà công dụng lại vô cùng; cực thẳng thì hình như cong, rất khéo thì ngoài ra vụng, ăn uống nói rất khéo thì hình như ấp úng. Tĩnh chiến thắng động, lạnh chiến thắng nóng, thanh u là chuẩn chỉnh tắc trong thiên hạ. Đoạn trên, Vương bật giảng rằng đạo tùy đồ dùng mà chế tạo ra thành, cứ từ bỏ nhiên, không gắng ý, không vày riêng một thiết bị nào, mang lại nên giống như khiếm khuyết, lỗi không… mà tính năng thì vô cùng. Đoạn dưới, nguyên tác chép là: “Táo win hàn, tĩnh thắng nhiệt”: hễ thì win lạnh, tĩnh thì chiến hạ nóng; đó là mức sử dụng tự nhiên; mùa đông lạnh, ta cử động mang lại nóng lên, mùa hè nóng, ta ngồi lặng cho bớt nóng. Nhưng bản ý của Lão tử có lẽ rằng ở vào 6 chữ: “thanh tĩnh vi thế gian chính”, khuyên chúng ta nên tĩnh lặng vô vi, cho nên vì thế sửa lại là “tĩnh thắng táo, hàn chiến thắng nhiệt” thì hợp hơn. Hàn là lạnh, nhưng thanh cũng tức là mát. Vả lại tĩnh và táo, hàn cùng với nhiệt mới tương phản bội với nhau. Tĩnh và hàn là vô vi, apple và nhiệt độ là hữu vi; vô vi win hữu vi.

46

天下有道,卻⾛⾺以糞;天下無道,戎⾺⽣於郊。 禍莫⼤於不知⾜,咎莫⼤於欲得。故知⾜之⾜,常⾜矣。 trần gian hữu đạo, khước tẩu mã dĩ phẩn; trần gian vô đạo, nhung mã sinh ư giao. Họa mạc đại ư bất tri túc, cữu mạc đại ư dục đắc. Cầm tri túc chi túc, thường xuyên túc hĩ. Thiên hạ có đạo thì ngựa giỏi không cần sử dụng vào cuộc chiến tranh mà dùng vào việc cày cấy; nhân gian vô đạo thì ngựa chiến dùng vào chiến tranh và chiến mã mẹ sinh bé ở mặt trận . họa không gì bự bằng chần chờ thế làm sao là đủ, hại không gì bằng tham ao ước cho được không ít <đi chỉ chiếm nước ngoài> cho nên biết gắng nào là đầy đủ và thỏa mãn về chiếc đủ đó thì mới luôn luôn luôn đủ.

47

不出⼾,知天下,不窺牖,⾒天道。其出彌遠,其知彌少。是以聖⼈不⾏⽽知,不⾒⽽名,無爲⽽成。 Bất xuất hộ, tri thiên hạ, bất khuy dũ, con kiến thiên đạo. Kì xuất di viễn, kì tri di thiểu. Thị dĩ thánh nhân bất hành nhi tri; bất kiến nhi danh; bất vi nhi thành. Không ra khỏi cửa mà hiểu rằng thiên hạ; không dòm ra bên ngoài cửa mà hiểu rằng đạo trời. Càng đi xa càng biết được ít. Cho nên vì thế thánh nhân ko đi mà biết, không chú ý mà thấy rõ, ko làm mà nên. Đại ý là dùng tâm thần thì mới lĩnh hội được tổng nguyên lí, chứ đừng sử dụng tai mắt mà tìm hiểu từng vật dụng một thì một số bí quyết nhỏ mê hoặc.

48

爲學⽇益,爲道⽇損。損之又損,以⾄於無爲。無爲⽽無不爲。取天下常以無事,及其有事,不⾜以取天下。 Vi học tập nhật ích, vi đạo nhật tổn. Tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi. Vô vi nhi vô bất vi. Thủ người đời thường dĩ vô sự, cập kì hữu sự, bất túc dĩ thủ thiên hạ. Theo học thì mỗi ngày một tăng; theo đạo thì hàng ngày một giảm. Giảm rồi lại giảm cho tới mức vô vi, không làm. Không làm nhưng không gì là không làm. Trị thiên hạ thì nên vô vi, còn như hữu vi thì ko trị được thiên hạ.

49

聖⼈無常⼼,以百姓⼼爲⼼。善者吾善之,不善者吾亦善之,德善。信者吾信之,不信者吾亦信之,德信。 聖⼈在天下,歙歙焉,爲天下,渾其⼼。百姓皆注其⽿⽬,聖⼈皆孩之。 Thánh nhân vô thường xuyên tâm, dĩ bách tính trọng tâm vi tâm. Thiện đưa ngô thiện chi, bất thiện mang ngô diệc thiện chi, đức thiện. Tín giả ngô tín chi, bất tín trả ngô diệc tín chi, đức tín. Thánh nhân trên thiên hạ, hấp hấp yên, vi thiên hạ, hồn kì tâm. Bách tính giai chú kì nhĩ mục, thánh nhân giai hài chi. Thánh nhân không có thành kiến, lấy lòng thiên hạ làm cho lòng mình. Thánh nhân giỏi với bạn tốt, tốt cả với những người dân không tốt, dựa vào vậy mà mọi tín đồ đều thế ra tốt; tin tín đồ đáng tin nhưng mà tin cả người không xứng đáng tin, nhờ vào vậy nhưng mọi người đều hoá ra đáng tin. Thánh nhân sống trong cõi tục thì vô tư vô dục, trị thiên hạ thì nhằm lòng mình hồn nhiên. Trăm họ đều chăm chú nghe quan sát thánh nhân, thánh nhân đông đảo coi chúng ta như nhỏ trẻ. Chữ đức trong đức thiện, đức tín, đề nghị hiểu là đắc 得 (được) do hai chữ kia đọc giống nhau. Có fan dịch “đức thiện”, “đức tín” là: bởi vậy thánh nhân tất cả lòng tốt, tất cả đức tín. Đoạn bên dưới rất khó khăn hiểu. Nhị chữ hấp hấp nếu dịch là thu rút như làm việc chương 36 thì không xuôi. Cho nên vì vậy nhiều nhà bỏ không dịch, tất cả nhà dịch là: (thánh nhân làm cho thiên hạ) sợ, sợ đề xuất co rút lại chăng? chúng tôi gượng dịch theo Dư Bồi Lâm là vô tư vô dục. Câu cuối: “bách tính giai chú kì nhĩ mục”, có tín đồ hiểu là trăm họ để ý nhìn, lắng tai nghe thánh nhân, như đê mê như ngốc.

50

出⽣⼊死,⽣之徒⼗有三,死之徒⼗有三,⼈之⽣,動之死地,亦⼗有三。 夫何故?以其⽣⽣之厚。蓋聞善攝⽣者,陸⾏不遇兕虎,⼊軍不被兵甲。兕無所投其⾓,虎無所措其⽖,兵無所容其刃。夫何故?以其無死地。 Xuất sinh nhập tử. Sinh đưa ra đồ thập hữu tam, tử bỏ ra đồ thập hữu tam, nhân chi sinh, động chi tử địa, diệc thập hữu tam. Phù hà cố? Dĩ kì sinh sinh bỏ ra hậu. Cái văn thiện nhiếp sinh giả, lục hành bất ngộ huỷ hổ, nhập quân bất bị binh giáp. Huỷ vô sở đầu kì giác, hổ vô sở thố kì trảo; binh vô sở dung<104> kì nhẫn<105>. Phù hà cố? Dĩ kì vô tử địa. Chương này xét đến phép chăm sóc sinh, ý nghĩa sâu sắc có địa điểm rất tối, khiến ra tương đối nhiều cách giải thích. Tư chữ đầu: “Xuất sinh nhập tử”, rất có thể hiểu là: sinh thì điện thoại tư vấn là ra, chết thì gọi là vô; hoặc thành lập gọi là sống, vô đất gọi là chết; hoặc: từ đạo cơ mà ra hotline là sống, vào đạo gọi là chết; hoặc con tín đồ ra vào chỗ sinh tử… Năm chữ cuối: “dĩ kì vô tử địa”, có thể hiểu là “tại không tồn tại chỗ chết”, hoặc “không tới địa điểm chết”, “không vô vị trí chết”, “tự mình không gây ra cái chết cho mình”… Hai chỗ đó, hiểu biện pháp nào thì đại ý cũng không khác nhau bao nhiêu. Chỉ bao gồm câu đồ vật nhì: “Sinh chi đồ thập hữu tam… động chi tử địa” là có rất nhiều cách hiểu khác hoàn toàn nhau, vì tía chữ “thập hữu tam”. Cửa hàng chúng tôi đã thấy bên trên mười cách dịch, rất có thể chia làm tía nhóm: Nhóm vật dụng nhất, không nhiều nhất, đại biểu là Max Kaltenmark (tr.77). Không hiểu nhiều Kaltenmark căn cứ vào phiên bản nào nhưng hiểu là: một phần mười là sống, một phần mười là chết. Nguyên văn bản đó là “thập hữu nhất” chăng? Nhóm đồ vật nhì, tương đối đông, đọc “thập hữu tam” là 13. Cùng giảng: có 13 con đường sống, có 13 đường chết, hoặc 13 vật dụng đệ của sự sống, 13 thiết bị đệ của việc chết. Có nhà bảo con số 13 kia trỏ tứ chi (2 chân, nhị tay) cùng chín lỗ (tai, mắt, mũi, miệng… bên trên thân thể); gồm nhà lại bảo là 13 nguyên nhân của đạo sống: hư, vô, thanh, tĩnh, nhu, nhược, từ, kiệm, bất cảm vi trần gian tiên, tri túc, tri chỉ, bất dục đắc, vô vi, toàn là phần đa đức tôn vinh trong Đạo Đức kinh. (Nếu nguyên văn là nhị thập tam<106> thì chúng ta có thể kiếm thêm 10 đức nữa cho vừa số, chẳng hạn: phác, thuận tự nhiên, khí trí, khứ xa, vô dục…). Nhóm trang bị ba, đông rộng hết, mang lại chữ hữu 有 (trong thập hữu tam) nghĩa như chữ chi 之 với hiểu là: 10 bạn thì có 3. chúng tôi theo đội ý này bởi vì thấy bao gồm thể gật đầu đồng ý được và cửa hàng chúng tôi dịch như sau: Ra <đời> hotline là sống, vô <đất> gọi là chết, cứ 10 người thành lập thì 3 người bẩm sinh được sống lâu<107>, 3 người bẩm sinh khi sinh ra chết yểu<108>, 3 người có thể sống lâu được nhưng chết sớm . Như vậy là do đâu? bởi họ (hạng thứ ba) từ bỏ phụng chăm sóc quá hậu (hưởng thụ thái quá)<109>. Tôi từng nghe nói tín đồ khéo dưỡng sinh thì đi mặt đường không chạm chán con cơ ngưu, con hổ, ở trong quân nhóm thì không bị thương vì chưng binh khí. Nhỏ tê ngưu không cần sử dụng sừng húc, nhỏ hổ không dùng móng vồ, binh khí không đâm người đó được. Nguyên nhân vậy? Tại tín đồ đó ko tiến vào tử địa. tóm lại phép sinh dưỡng là chớ tự phụng dưỡng quá hậu, đừng mê mệt vật dục mà phải điềm đạm, sống hợp với tự nhiên.

51

道⽣之,德畜之,物形之,勢成之。是以萬物莫不尊道⽽貴德。道之尊,德之貴,夫莫之命⽽常⾃然。 故道⽣之,德畜之,⾧之,育之<110>,亭之,毒之,養之,覆之。⽣ ⽽不有,爲⽽不恃,⾧⽽不宰。是謂⽞德。 Đạo sinh chi, đức súc chi, vật dụng hình chi, nỗ lực thành chi. Thị dĩ vạn đồ dùng mạc bất tôn đạo nhi quí đức. Đạo bỏ ra tôn, đức đưa ra quí, phù mạc chi mệnh nhi thường tự nhiên. Cố đạo sinh chi, đức súc chi, truởng chi, dục chi, đình chi, độc chi, chăm sóc chi, phú chi. Sinh nhi bất hữu; vi nhi bất thị; trưởng nhi bất tể. Thị vị huyền đức. Đạo hình thành vạn thiết bị , đức phủ quanh mỗi đồ dùng , vật hóa học khiến cho từng vật hình thành, thực trạng chấm dứt mỗi vật. Vì chưng vậy mà lại vạn vật phần lớn tôn sùng đạo và quí đức. Đạo sở dĩ được tôn sùng, đức chính vì được quí là vì đạo cùng đức không can thiệp, bỏ ra phối vạn vật cơ mà để vạn vật tự nhiên phát triển. Đạo hình thành vạn vật, đức bao bọc, bồi dưỡng, nuôi lớn tới nhuần nhuyễn đình
tức là chữ thành 成, chữ độc tức là chữ thục 熟vì âm như nhau, dùng cụ nhau> che chở vạn vật. Mặc dù sinh chăm sóc vạn vật mà không chiếm phần cho mình, làm nhưng không cậy công, khiến cho vạn đồ dùng tự lớn lên mà mình không có tác dụng chủ, bởi vậy là đức huyền diệu. .

52

天下有始,以爲天下母。既得其母,以知其⼦,既知其⼦,復守其母,沒⾝不殆。 塞其兌,閉<111>其⾨,終⾝不勤;開其兌,濟其事,終⾝不救。 ⾒⼩⽈明,守柔⽈强。⽤其光,復歸其明,無遺⾝殃。是爲習常。Thiên hạ hữu thuỷ, dĩ vi trần gian mẫu. Kí đắc kì mẫu, dĩ tri kì tử, kí tri kì tử, phúc thủ kì mẫu, một thân bất đãi. Tắc kì đoài, bế kì môn, tầm thường thân bất cần; khai kì đoài, tế kì sự, bình thường thân bất cứu. Kiến tiểu viết minh; thủ nhu viết cường. Dụng kì quang, phục qui kì minh, vô di thân ương. Thị vi tập thường. Vạn đồ gia dụng có nguồn gốc (đạo), xuất phát đó là bà mẹ của vạn vật. Nắm được chị em là biết bé ; đã hiểu rằng con và lại giữ được bà mẹ thì trong cả đời ko nguy. Ngăn hết những lối , đóng hết những cửa thì xuyên suốt đời không phải lo ngại lắng; mở những đường lối, giúp cho dục vọng phân phát sinh, thì suốt cả quảng đời không cứu giúp được. Thấy chiếc ẩn vi <đạo> thì điện thoại tư vấn là sáng, giữ được nhu nhược <đạo> thì gọi là mạnh. Cần sử dụng được tia nắng mà hồi sinh được sự sáng sủa thì không biến thành tai hoạ. Bởi vậy là theo được đạo vĩnh cửu. tập 習 tại chỗ này dùng cầm chữ tập 襲>. Nên đối chiếu chương này với chương 16: phần đa là khuyên đừng dùng trí thông minh, đề xuất bỏ dục vọng đi nhằm trở về hưu tĩnh, về từ bỏ nhiên, về đạo.

53

使我介然有知,⾏於⼤道,惟施是畏。⼤道甚夷⽽民好徑。 朝甚除,⽥甚蕪,倉甚虚;服⽂綵,帶利劍,厭飮⾷,財貨有餘,是謂盗夸,⾮道也哉! Sử bổ giới nhiên hữu tri, hành ư đại đạo, duy thi thị uý. Đại đạo thậm di nhi dân hiếu kính. Triều thậm trừ, điền thậm vu, sương<112> thậm hư; phục văn thái, đái<113> lợi kiếm, yếm ẩm thực, tài hoá hữu dư, thị vị đạo khoa, phi đạo dã tai! Nếu ta đột nhiên hiểu biết thì ta đi theo con phố lớn, chỉ sợ tuyến đường tà. Đường to thật bằng phẳng, cơ mà ta lại thích bé đường nhỏ quanh co.

Xem thêm: Bột Mì Tinh Có Phải Là Bột Năng Không ? Phân Biệt Bột Năng Với Các Loại Bột Phổ Biến

Triều đình thiệt ô uế, đồng ruộng thật hoang vu, kho lẫm thật trống rỗng; mà họ bận áo gấm thêu, đeo kiếm sắc, siêu thị chán mứa, của nả thừa thãi. Như vậy là trộm giật chứ đâu chỉ là vừa lòng đạo! Câu đầu: giới nhiên các tín đồ hiểu là “một chút”, lại sở hữu người hiểu là “vững vàng”. - Chữ thi tức là chữ 迆 phát âm là di (hay đà), tức là tà. Đoạn sau, chữ trừ, có bạn hiểu là lộng lẫy, sạch sẽ sẽ. Chữ khoa có người hiểu là khoe khoang, nói láo. Vương vãi Tiên Thận cho vì thế là vô nghĩa; đề nghị đổi là vu 竽 (ống sáo). Vào một cuộc hoà tấu, tiếng sáo nổi lên rồi các tiếng không giống hoạ theo; do đó đạo vu là kẻ đứng đầu đạo tặc. Giọng chương này gay gắt không thua kém giọng mang tử khi diện chê những vua chúa là đại bất nghĩa, xứng đáng trăm tội chết, với giọng của táo tợn tử khi bạo dạn mắng hầu như ông vua làm cho loài thú ăn uống thịt dân (vì nuôi ngựa chiến cho mập làm cho dân đói), nên cửa hàng chúng tôi ngờ rằng không hẳn lời Lão tử nhưng của tín đồ đời sau viết.

54

善建者不拔,善抱者不脫。⼦孫以祭祀不輟。修之於⾝,其德乃眞; 修之於家,其德乃餘;修之於鄕,其德乃⾧;修之於邦,其德乃豊; 修之於天下,其德乃普。 故以⾝觀⾝,以家觀家,以鄕觀鄕,以邦觀邦,以天下觀天下。吾何以知天下然哉?以此。 Thiện kiến mang bất bạt, thiện bão giả bất thoát. Tử tôn dĩ tế từ bất chuyết. Tu chi ư thân, kì đức nãi chân; tu đưa ra ư gia, kì đức nãi dư; tu bỏ ra ư hương, kì đức nãi trường; tu bỏ ra ư bang, kì đức nãi phong; tu đưa ra ư thiên hạ, kì đức nãi phổ. Nạm dĩ thân quan tiền thân, dĩ gia quan liêu gia, dĩ hương thơm quan hương, dĩ bang quan liêu bang, dĩ dương thế quan thiên hạ. Ngô hà dĩ tri thế gian nhiên tai? Dĩ thử. Khéo dựng thì cần thiết nhổ lên được, khéo ôm thì không thoát ra được, con cháu nhưng khéo dựng, khéo ôm thì việc tế từ bỏ vẫn đời đời không dứt. đem đạo mà tu thân thì đức đang đầy đủ; lấy đạo mà lo câu hỏi nhà thì đức sẽ có được dư; mang đạo mà lại lo việc làng thôn thì đức sẽ mập ra; mang đạo nhưng mà lo việc nước thì đức vẫn thịnh; rước đạo nhưng lo bài toán thiên hạ thì đức sẽ phổ cập. Lấy thân mình cơ mà xét thân người, đơn vị mình nhưng mà xét nhà người, làng mình nhưng xét thôn khác, nước mình nhưng xét nước khác, thiên hạ thời buổi này mà xét thiên hạ xa xưa và thời sau. Làm sao ta hiểu rằng thiên hạ cầm này hay cầm khác? là vì lẽ đó. Câu đầu: dựng với ôm là<114> nói dựng đạo, ôm đức sinh sống trong lòng, nên mới không nhổ được, không tuột ra được; còn dựng ôm các chiếc khác như dựng cột, ôm đồ vật thì đều hoàn toàn có thể nhổ được, tuột ra được. Câu hỏi tế trường đoản cú không kết thúc là thôn tắc, miếu đường còn hoài. Chữ bang trong đoạn đồ vật nhì là chép theo nguyên bản. Đời Hán, né tên lưu giữ Bang bắt đầu đổi bang ra quốc; nên hồi sinh lại nguyên bản. Chương này ngờ là của fan đời sau viết, chịu ảnh hưởng ít những của Khổng giáo, cho nên mới kể tới việc tế tự, nhất là mới gồm chủ trương gần như tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.

55

含德之厚,⽐於⾚⼦。毒蟲不螫,猛獸不據,攫⿃不搏。⾻弱,筋柔 ⽽握固,未知牝牡之合⽽朘作,精之⾄也。終⽇號⽽不嗄,和之⾄也。 知和⽈常,知常⽈明。益⽣⽈祥。⼼使氣⽈强。物壯則⽼,是謂不道,不道早已。 Hàm đức đưa ra hậu, tỉ ư xích tử. Độc trùng bất thích, mãnh thú bất cứ; quắc điểu bất bác. Cốt nhược, cân nhu nhi ác cố, vị tri tẫn mẫu đưa ra hợp nhi tôi tác<115>, tinh bỏ ra chí dã. Bình thường nhật hào nhi bất sá, hoà chi chí dã. Tri hoà viết thường, tri hay viết minh. Ích sinh viết tường. Trọng tâm sử khí viết cường. Vật tráng tắc lão, thị vị bất đạo, bất đạo tảo dĩ. Người nào bao gồm đức dày thì như bé đỏ. Độc trùng không chích, mãnh hổ không vồ, ác điểu không quắp. Xương yếu đuối gân mềm nhưng mà tay nắm rất chặt, không biết giao phù hợp mà con cu dựng đứng, vì thế là tinh dịch sung túc. Xuyên suốt ngày gào hét mà giọng không khản, bởi vậy là khí cực hoà. Biết “hoà” thì điện thoại tư vấn là không bao giờ thay đổi (thường), biết không thay đổi thì hotline là “sáng”. Bí dục tham sinh thì điện thoại tư vấn là hoạ. Để mang lại lòng sai khiến cái “khí” thì gọi là “cường”. đồ vật nào cường tráng thì đang già, bởi vậy là chưa hợp đạo, không hợp đạo thì sớm chết. Chương này có nhiều bạn dạng khác nhau, ghi lại đủ thì rườm, chỉ xin chuyển hai thí dụ: chữ tường vào “ích sinh viết tường” có bạn dạng chép là (tường) tức thị bất tường tai hoạ; phiên bản chúng tôi cần sử dụng chép là 祥 mà cũng giảng là tai hoạ, vị chữ đó thời xưa trỏ cả phúc lẫn hoạ và tại đây nên hiểu là hoạ; chữ 嗄 có bạn dạng chép là á 啞, tức là câm, mất tiếng, cũng giống như khản tiếng. Câu: “tâm sử khí viết tường”, chữ khí này cũng là chữ khí trong “chuyên khí trí nhu” chương 10; còn chữ cường tức là chữ cường trong “nhu nhước win cường”, nghĩa xấu là cứng; chứ không hẳn chữ cường trong “thủ nhu viết cường” có nghĩa giỏi là mạnh. Nên đối chiếu hai câu đầu cùng với chương 50. Câu cuối đã có trong chương 30. Các triết gia ngày xưa lấy sự hồn nhiên, vô tư, vô dục của đứa trẻ new sanh là mức tối cao của việc tu dưỡng. Lão tử vào chương 10, chương 28 sẽ diễn ý đó, phía trên lại nhắc lại. Táo bạo tử cũng bảo: “Bậc đại nhân không đánh mất loại lòng của đứa con đỏ” (bất thất kì xích tử đưa ra tâm).

56

知者不⾔,⾔者不知。塞其兌,閉其⾨,挫其銳,解其紛,和其光, 同其塵。是謂⽞同。 故不可得⽽親;不可得⽽疏;不可得⽽利;不可得⽽害;不可得⽽貴;不可得⽽賤。故爲天下貴。 Tri giả bất ngôn; ngôn mang bất tri. Tắc kì đoài, bế kì môn, toả kì nhuệ, giải kì phân, hoà kì quang, đồng kì trần. Thị vị huyền đồng. Nạm bất khả đắc nhi thân; bất khả đắc nhi sơ; bất khả đắc nhi lợi; bất khả đắc nhi hại; bất khả đắc nhi quí; bất khả đắc nhi tiện. Gắng vi cõi trần quí. Người làm sao biết <đạo> thì không nói , fan nào nói thì ko biết. Phòng hết những lối, đóng góp hết những cửa (coi chương 52), không nhằm lộ sự tinh luyện ra, gỡ hầu như rối loạn, che bớt ánh sáng, hoà với trằn tục (coi chương 4), như vậy gọi là “huyền đồng” (hoà đồng với vạn trang bị một phương pháp hoàn toàn). <Đạt tới cảnh giới kia thì> không người nào thân, cũng không người nào sơ với mình được (vì mình đã ngăn hết những lối, đóng hết các cửa, quăng quật dục vọng, duy trì lòng hư tĩnh); không người nào làm cho bạn được lợi xuất xắc bị sợ hãi (vì mình không để lộ sự tinh nhuệ, gỡ mọi rối loạn, duy trì sự giản phác); không có bất kì ai làm cho bạn cao quí hay đê tiện được (vì tôi đã che giảm ánh sáng, hoà đồng với trần tục). Vì vậy nhưng mà tôn quí độc nhất trong thiên hạ.

57

以正治國,以奇⽤兵,以無事取天下。 吾何以知其然哉?以此:天下多忌諱⽽民彌貧;朝多利器,國家滋昏;⼈多伎巧,奇物滋起;法令滋彰,盜賊<116>多有。 故聖⼈云:我無爲⽽民⾃化,我好靜⽽民⾃正,我無事⽽民⾃富,我無欲⽽民⾃樸。 Dĩ thiết yếu trị quốc, dĩ kì dụng binh, dĩ vô sự thủ thiên hạ. Ngô hà dĩ tri kì nhiên tai? Dĩ thử: cõi trần đa tránh huý nhi dân di bần; triều nhiều lợi khí, nước nhà tư hôn; nhân đa kĩ xảo, kì vật tư khởi; pháp lệnh bốn chương, đạo tặc nhiều hữu. Nỗ lực thánh nhân vân: bửa vô vi nhi dân từ hoá, xẻ hiếu tĩnh nhi dân từ chính, ngã yên thân nhi dân trường đoản cú phú; bửa vô dục nhi dân trường đoản cú phác. Dùng bao gồm trị cơ mà trị nước, cần sử dụng thuật kì mà tác chiến, , chỉ yên thân mới được thiên hạ. Do đâu mà biết được như vậy? vì lẽ này: người đời mà có rất nhiều lệnh cấm thì dân<117> càng nghèo ; triều đình càng nhiều “lợi khí” thì giang sơn càng lếu loạn; người trên càng các kĩ xảo thì việc bậy càng xuất hiện nhiều; pháp lệnh càng nghiêm ngặt thì đạo tặc càng nổi. Cho yêu cầu thánh nhân bảo: ta không làm những gì (vô vi) cơ mà dân từ bỏ cải hoá, ta ưa thanh tĩnh nhưng mà dân tự nhiên thuần chính, ta không ban giáo lệnh cơ mà dân tự phú túc, ta vô dục cơ mà dân từ bỏ hoá ra chất phác.

58

其政悶悶,其民醇醇;其政察察,其民缺缺。 禍兮福之所倚,福兮禍之所伏。孰知其極?其無正。正復爲奇,善復爲妖。⼈之迷,其⽇故久。 是以聖⼈⽅⽽不割,廉⽽不劌,直⽽不肆,光⽽不耀。 Kì chính muộn muộn, kì dân thuần thuần; kì thiết yếu sát sát, kì dân khuyết khuyết. Hoạ hề phúc chi sở ỷ, phúc hề hoạ đưa ra sở phục. Thục tri kì cực? Kì vô chính. Bao gồm phục vi kì, thiện phục vi yêu. Nhân bỏ ra mê, kì nhật nắm cửu. Thị dĩ thánh nhân phương nhi bất cát, liêm nhi bất quế, trực nhi bất tứ, quang quẻ nhi bất diệu. Chính lệnh khủng mờ (khoan hồng) thì dân thuần hậu; thiết yếu lệnh cụ thể (hình pháp nghiêm minh quá) thì dân kiêu bạc. Hoạ là chỗ dựa của phúc, phúc là nơi nấp của hoạ, ai hiểu rằng cứu cánh ra sao? Hoạ phúc không có gì duy nhất định. Chủ yếu có thể trở thành tà, thiện tất cả thể biến thành ác. Loại người mê hoặc đã từ rất lâu rồi. Chỉ tất cả bậc thánh nhân , nên tuy chính trực mà không làm cho thương tổn người, tuy bao gồm cạnh gốc mà lại không hại người, tuy thẳng thắn mà không phóng túng, xúc phạm người, tuy sáng rỡ mà lại không chói loà. Chương này - tiếp theo chương trên, cũng khuyên nhủ trị dân bắt buộc vô vi - có nhiều phiên bản khác nhau một số trong những chữ, và bao gồm vài chỗ cạnh tranh hiểu, buộc phải mỗi bên giảng một khác. Như bố chữ “kì vô chính” ở đoạn giữa, có bạn hiểu là “nếu tín đồ trị nước ko thẳng thắn”, hoặc “thiên hạ không tồn tại gì là chính, mẫu mã mực cả”. Shop chúng tôi theo Dư Bồi Lâm, mang đến chữ đó trỏ hoạ, phúc với chính có nghĩa là duy nhất định, như vậy cha chữ đó hoàn toàn có thể coi là lời lý giải hoặc lời kết của nhì câu trên, nhưng mà nghĩa mới nhất quán: hoạ phúc vô định, mà chính tà, thiện ác cũng vô định nữa. Không tính ra, gồm nhà kiến nghị nên lấy cả đoạn cuối đặt lên trên, sau tứ chữ “kì dân khuyết khuyết”.

59

治⼈,事天莫若嗇。夫唯嗇,是以早<118>服,早服謂之重積德;重積德<119>則無不克,無不克,則莫知其極;莫知其極,可以有國;有國之母,可以⾧久,是謂深根固柢,⾧⽣久視之道。 Trị nhân, sự thiên mạc nhược sắc. Phù duy sắc, thị dĩ tảo phục, tảo phục vị bỏ ra trọng tích đức; trọng tích đức tắc vô bất khắc, vô bất khắc, tắc mạc tri kì cực; mạc tri kì cực, khả dĩ hữu quốc; hữu quốc chi mẫu, khả dĩ trường cửu, thị vị thâm nám căn cầm cố đế, trường thọ cửu thị bỏ ra đạo. Trị dân và tu thân thì không gì bằng tiết kiệm ngân sách ; có tiết kiệm chi phí thì new sớm phục tòng đạo; sớm phục tòng đạo thì tích được rất nhiều đức; tích được rất nhiều đức thì ko gì không khắc chế được; ko gì không khắc phục và hạn chế thì năng lực của bản thân không được cho là đâu là cùng; năng lượng không biết đến đâu là thuộc thì trị được nước; nỗ lực được loại gốc (mẹ) của đạo trị nước, thì rất có thể tồn tại luôn bền dài. Bởi vậy là rễ sâu, cội vững, loại đạo trường tồn. Câu đầu, nhì chữ “sự thiên”, nhiều phần học trả dịch là “thờ trời”, xuất xắc “giúp trời”, đem nghĩa rằng trị dân có nghĩa là giúp trời. Nhưng như vậy, có màu sắc Khổng, Mặc. Dư Bồi Lâm hiểu theo lời phân tích và lý giải trong thiên Giải Lão, sách Hàn Phi Tử: “Thông minh tuấn tú, thiên dã; đụng tịnh bốn lự, nhân dã” (thông minh, tuấn tú là do trời; động tĩnh, suy tư là do người) mà đến thiên (trời) đây trỏ bạn dạng năng thiên phú của bé người, cùng sự thiên tức là luyện, giúp phần bản năng đó, là tu thân. Với chương này nói tới việc tu thân, trị quốc chứ không nói gì cho trời cả, như vậy phù hợp với tư tưởng Lạo tử hơn. Câu cuối, chữ thị trong “trường sinh cửu thị”, theo Từ Nguyên, có nghĩa là hoạt 活 (sống); vậy “trường sinh cửu thị” cũng tức như “tử nhi bất vong” vào chương 33 (tử nhi bất vong đưa thọ). Đại ý chương này vẫn luôn là theo đạo tự nhiên, hữu vi ít chừng nào giỏi chừng ấy.

60

治⼤國若烹⼩鮮。 以道蒞天下,其⿁不神。⾮其⿁不神,其神不傷⼈。⾮其神不傷⼈, 聖⼈亦不傷⼈。夫兩不相傷,故德交歸焉。 Trị đại quốc nhược phanh đái tiên. Dĩ đạo lị thiên hạ, kì quỉ bất thần. Phi kì quỉ bất thần, kì thần bất yêu quý nhân. Phi kì thần bất thương nhân, thánh nhân diệc bất thương nhân. Phù lưỡng bất tương thương, cầm đức giao qui yên. Trị nước lớn cũng tương tự nấu nướng cá nhỏ tuổi (nấu cá nhỏ dại mà lật lên lật xuống, cồn tới nó những quá, nó vẫn nát; trị nước mập mà thiết yếu lệnh phiền hà, pháp lệnh biến hóa nhiều quá, can thiệp vào việc dân các quá, dân vẫn trá nguỵ, chống đối). Dùng đạo nhưng trị trần giới thì quỉ không linh; chẳng hầu như quỉ không linh cơ mà thần cũng không làm hại được người; chẳng những thần không hại được bạn mà thánh nhân cũng không làm hại người. Hai bên thần, thánh nhân, một bên là người> không làm hại nhau, vì vậy đức quí cả về dân . Câu nhì, “kì quỉ bất thần”, Cao hanh hao bảo chữ thần đó đó là chữ (?)<120> cũng hiểu là thần và tức là linh. Câu cuối, chữ lưỡng, có nhà cho là trỏ thánh nhân (tức vua chúa giữ được đạo) và dân; “cố đức giao qui yên” có tín đồ hiểu là “đức của vua cùng của dân nối nhau về một chỗ”, lại có người dịch là cả hai, đều phải có lợi. Chương này, cơ hồ nước trái với đạo giáo Lão tử; Lão tử không tin có thượng đế, chỉ biết gồm đạo, nguyên lí tối cao của thiên hà thì dân lại tin tất cả quỉ thần. Vì thế có bạn ngờ chưa hẳn là bốn tưởng của Lão tử. Nhưng mà có fan tin là của Lão tử vì ở chỗ này ông bài bác bỏ thần quyền, thiếu tín nhiệm quỉ thần hại được người.

61

⼤國者下流,天下之交,天下之牝。 牝常以靜勝牡,以靜爲下。故⼤國以下⼩國則取⼩國;⼩國以下⼤國則取⼤國。 故或下以取;或下⽽取。⼤國不過欲兼畜⼈,⼩國不過欲⼊事⼈。夫兩者各得所欲,⼤者宜下。 Đại quốc đưa hạ lưu, thiên hạ bỏ ra giao, thiên hạ đưa ra tẫn. Tẫn hay dĩ tĩnh chiến thắng mẫu, dĩ tĩnh vi hạ. Thế đại quốc dĩ hạ tiểu quốc tắc thủ tiểu quốc; tiểu quốc dĩ hạ đại quốc tắc thủ đại quốc. Nỗ lực hoặc hạ dĩ thủ; hoặc hạ nhi thủ. Đại quốc bất thừa dục kiêm súc nhân, đái quốc bất thừa dục nhập sự nhân. Phù lưỡng giả các đắc sở dục, đại mang nghi hạ. Nước khủng nên tại phần thấp, chỗ qui tụ của thiên hạ, nên y hệt như giống dòng trong thiên hạ. Giống dòng nhờ tĩnh mà chiến thắng giống đực , lấy tĩnh làm khu vực thấp. Cho nên nước to mà khiêm hạ đối với nước nhỏ thì được nước nhỏ dại xưng thần; nước nhỏ mà khiêm hạ so với nước béo thì được nước to che chở. Như vậy là một trong bên khiêm hạ để được , một mặt khiêm hạ mà được . Nước béo chẳng qua chỉ ước ao gồm nuôi nước nhỏ, nước nhỏ chẳng qua mong mỏi thờ nước lớn. Khiêm hạ thì cả hai hầu như được như mong muốn muốn; cơ mà nước lớn bắt buộc khiêm hạ new được. Đại ý rất rõ ràng: cũng diễn bốn tưởng khiêm nhu: “hậu kì thân nhi thân tiên” trong chương 7. Nhưng những học trả ngờ fan sau viết, bởi viết vụng, chữ dùng không chủ yếu xác.

62

道者萬物之奧,善⼈之<121>寶,不善⼈之所保。美⾔可以⽰尊,美⾏可以加⼈。⼈之不善,何棄之有?故⽴天⼦,置三公,雖有拱璧,以先駟⾺,不如坐進此道。 古之所以貴此道者何?不⽈:求以得,有罪以免邪?故爲天下貴。 Đạo giả vạn vật chi áo, thiện nhân chi bảo, bất thiện nhân bỏ ra sở bảo. Mĩ ngôn khả dĩ thị tôn, mĩ hành khả dĩ gia nhân. Nhân chi bất thiện, hà khí bỏ ra hữu? nắm lập thiên tử, trí tam công, tuy hữu củng bích, dĩ tiên tứ mã, bất như toạ tiến demo đạo. Cổ bỏ ra sở dĩ quí demo đạo trả hà? Bất viết: ước dĩ đắc, hữu tội dĩ miễn da? thế vi trần thế quí. Đạo là chỗ ẩn náo của vạn đồ dùng , là thứ quí của fan tốt, vị trí nhờ cậy của tín đồ không tốt. Lời nói hay rất có thể làm cho doanh nghiệp được tôn trọng, hành vi đẹp rất có thể làm cho bạn hoá cao thượng. Nhưng còn bạn không tốt thì sao lại bỏ? cho nên vì vậy lập ngôi thiên tử, để ngôi tam công, mặc dù nhì tay bưng ngọc bích khủng đi trước xe cộ tứ mã, cũng không bằng quì dâng đạo kia lên. Người xưa cũng chính vì quí đạo là do đâu? Chẳng bắt buộc là vì: hễ cầu đồ vật gi được loại nấy, gồm tội thì được tha ư? vì vậy nhưng đạo được cõi tục quí. Chương này toàn là lời tán dương đạo, ý nghĩa sâu sắc tầm thường. Nên đối chiếu với những chương 25, 27, 34, 51.

63

爲無爲,事無事,味無味。⼤⼩多少,報怨以徳。 圖難於其易,爲⼤於其細。天下難事必作於易,天下⼤事必作於細。 是以聖⼈終不爲⼤,故能成其⼤。夫輕諾必寡信,多易必多難。是以聖⼈猶難之,故終無難矣。 Vi vô vi, sự vô sự, vị vô vị. Đại tiểu đa thiểu, báo ân oán dĩ đức. Đồ nan ư kì dị; vi đại ư kì tế. Cõi tục nan sự vớ tác ư dị, người đời đại sự vớ tác ư tế. Thị dĩ thánh nhân phổ biến bất vi đại, cụ năng thành kì đại. Phù khinh thường nặc tất trái tín, nhiều dị tất nhiều nan. Thị dĩ thánh nhân vị nan chi, cố thông thường vô nan hĩ. trị theo chế độ vô vi, thực hành theo hiệ tượng vô sự, giữ thể hiện thái độ điềm đạm. Coi cái nhỏ như lớn, mẫu ít như nhiều, mang đức báo oán. Giải quyết việc cạnh tranh từ khi còn dễ, thực hành thực tế việc phệ từ lúc còn nhỏ tuổi việc khó trong trần giới khởi từ nơi dễ, bài toán lớn trong cõi tục khởi từ lúc còn nhỏ. Cho nên vì thế thánh nhân trước sau không thao tác gì mập mà triển khai được việc lớn. Người nào hứa một cách thuận lợi quá thì ít tin được, mang lại việc gì rồi cũng dễ làm cho thì sẽ gặp mặt nhiều loại khó. Cho nên thánh nhân coi việc gì rồi cũng khó mà chung cuộc không gặp gì khó. Câu đầu nói đến đạo: đạo thì vô vi, không nguy hiểm mà nhạt nhẽo, vô vị. “Vị vô vị” là nếm loại nhạt nhẽo vô vị (đạm hồ kì vô vị - chương 35) tức là xử sự theo đạo. “Giải quyết việc khó từ lúc còn dễ, thực hành việc mập từ khi còn nhỏ” cũng chính là theo đạo, cùng chỉ người nào biết đạo mới nhận được ẩn vi; mới hiểu được dòng lí: “mạc hiện tại hồ ẩn, mạc hiển hồ vi”<122>. Dựa vào vậy, thánh nhân không làm việc gì béo mà thực hiện được vấn đề lớn. Câu này, có bạn dịch: “thánh nhân ko tự cho bạn là béo bệu nên bắt đầu thành vĩ đại”, vì thế e mất liên hệ với câu trên.

64

其安易持,其未兆易謀,其脆易泮,其微易散。爲之於未有,治之於未亂。 合抱之⽊,⽣於毫末。九層之臺,起於累⼟;千⾥之⾏,始於⾜下。爲者敗之,執者失之。是以聖⼈無爲故無敗,無執故無失。 民之從事,常於幾成⽽敗之。愼終如始,則無敗事。是以聖⼈欲不 欲,不貴難得之貨,學不學,復眾⼈之所過,以輔萬物之⾃然⽽不敢 爲。 Kì an dị trì, kì vị triệu dị mưu, kì thuý dị phán; kì vi dị tán. Vi chi ư vị hữu, trị bỏ ra ư vị loạn. Hòa hợp bão bỏ ra mộc, sinh ư hào mạt. Cửu tằng bỏ ra đài, khởi ư luỹ thổ; thiên lí đưa ra hành, thuỷ ư túc hạ. Vi giả bại chi; chấp trả thất chi. Thị dĩ thánh nhân vô vi nắm vô bại, vô chấp cố vô thất. Dân bỏ ra tòng sự, thường ư cơ thành nhi bại chi. Thận thông thường như thuỷ, tắc vô bại sự. Thị dĩ thánh nhân dục bất dục, bất quí nan đắc chi hoá, học tập bất học, phục bọn chúng nhân đưa ra sở quá, dĩ phụ vạn đồ dùng chi tự nhiên và thoải mái nhi bất cảm vi. Cái gì an định thì dễ nắm, điểm chưa hiện thì dễ dàng tính, giòn thì dễ vỡ, nhỏ tuổi thì dễ phân tán. Chống ngừa sự tình tự khi không manh nha, trị loàn từ khi chưa thành hình. Cây phệ một ôm, khởi sinh từ loại mầm nhỏ; đài cao chín tầng khởi xuất phát từ 1 sọt đất, ra đi ngàn dặm bắt đầu từ một bước chân. Dụng trọng điểm làm thì thất bại, thay chấp ý riêng thì hư việc. Vị vậy thánh nhân không tạo nên sự không bại, không chấp trước buộc phải không hỏng việc. Người ta làm cho việc, thường gần tới lúc thành công lại thất bại, vày không cẩn trọng như dịp đầu. Dè sau như lúc trước thì không hỏng việc, vì thế thánh nhân chỉ mong một điều là vô dục (không ao ước gì cả), ko quí bảo vật; chỉ mong muốn học cho được vô tri vô thức sẽ giúp mọi tín đồ lầm lạc về bên với đạo, giúp vạn vật cách tân và phát triển theo tự nhiên, mà không đủ can đảm làm (tức can thiệp vào). Chương này diễn thêm chân thành và ý nghĩa cho chương trên. Chương trên bắt đầu bằng cha chữ “vi vô vi”, chương này kết thúc bằng tía chữ “bất cảm vi”.

65

古之善爲道者,⾮以明民,將以愚之。民之難治,以其智多。故以智治國,國之賊,不以智治國,國之福。知此兩者,亦稽式。常知稽 式,是謂⽞徳。⽞徳深矣,遠矣,與物反矣!然後乃⾄⼤順。 Cổ chi thiện vi đạo giả, phi dĩ minh dân, tương dĩ lẩn thẩn chi. Dân bỏ ra nan trị, dĩ kì trí đa. Nuốm dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc, bất dĩ trí trị quốc, quốc chi phúc. Tri demo lưỡng giả, diệc kê thức. Hay tri kê thức, thị vị huyền đức. Huyền đức rạm hĩ, viễn hĩ, dữ đồ vật phản hĩ! Nhiên hậu nãi chí đại thuận. Thời xưa, người khéo sử dụng đạo trị nước thì không tạo nên dân khôn lanh cơ xảo, mà làm cho dân đôn hậu hóa học phác. Dân chính vì khó trị bởi vì nhiều trí mưu. Cho nên vì thế dùng trí mưu trị nước là cái hoạ mang đến nước, không dùng trí mưu trị nước là mẫu phúc đến nước. Biết cơ chế thì call là “huyền diệu” (huyền đức) . Đức thần kì sâu thẳm, cùng rất vạn đồ vật trở về cội rồi sau mới giành được sự thuận tự nhiên . Chữ kê thức, phiên bản Hà Thượng Công và nhiều phiên bản cổ khác chép là khải thức, nghĩa là mô thức, phép tắc, tiêu chuẩn. Câu cuối: “dữ đồ vật phản hĩ”, có fan dịch là: “(huyền đức hoạt động) ngược với thói quen của vạn vật”.

66

江海所以能爲百⾕王者,以其善下之,故能爲百⾕王。是以聖⼈欲上民,必以⾔下之;欲先民,必以⾝後之。是以聖⼈處上⽽民不重;處前⽽民不害。是以天下樂推⽽不厭。以其不爭,故天下莫能與之爭。 Giang hải chính vì năng vi bách cốc vương giả, dĩ kì thiện hạ chi, rứa năng vi bách ly vương. Thị dĩ thánh nhân dục thượng dân, vớ dĩ ngôn hạ chi; dục tiên dân, vớ dĩ thân hậu chi. Thị dĩ thánh nhân xử thượng nhi dân bất trọng; xử chi phí nhi dân bất hại. Thị dĩ trần giới lạc thôi nhi bất yếm. Dĩ kì bất tranh, nuốm thiên hạ mạc năng dữ bỏ ra tranh. Sông biển cả sở dĩ có tác dụng vua trăm khe lạch vì khéo ở bên dưới thấp nên làm vua trăm khe lạch. Vì chưng thánh nhân muốn ở trên dân thì đề xuất nói lời khiêm hạ, ước ao ở trước dân thì cần lùi lại sau. Vị vậy thánh nhân sinh hoạt trên mà lại dân không thấy nặng cho khách hàng , nghỉ ngơi trước nhưng mà dân ko thấy hại đến mình; vị vậy trần thế vui vẻ đẩy thánh nhân tới trước mà lại không chán. Ko tranh với ai cho nên không ai tranh giành với bản thân được.

67

天下皆謂我道⼤,似不肖。夫惟⼤,故似不肖。若<123>肖,久矣其細也夫。 我有三寶,持⽽保之:⼀⽈慈,⼆⽈儉,三⽈不敢爲天下先。慈故能勇,儉故能廣,不敢爲天下先,故能成器⾧。今舎慈且勇,舎儉且 廣,舎後且先,死矣! 夫慈,以戰則勝,以守則固。天將救之,以慈衛之。 nhân gian giai vị ngã đạo đại, từ bất tiếu. Phù duy đại, vắt tự bất tiếu. Nhược tiếu, cửu hỹ kì tế dã phù. Bửa hữu tam bảo, trì nhi bảo chi: tốt nhất viết từ; nhị viết kiệm; tam viết bất cảm vi người đời tiên. Từ thế năng dũng; kiệm rứa năng quảng, bất cảm vi trần thế tiên, rứa năng thành khí trưởng. Kim xá trường đoản cú thả dũng, xá kiệm thả quảng, xá hậu thả tiên, tử hĩ! Phù từ, dĩ chiến tắc thắng, dĩ thủ tắc cố. Thiên tương cứu vãn chi, dĩ trường đoản cú vệ chi. Thiên hạ bảo đạo của ta lớn, cơ hồ không có gì như là nó cả. Do nó khủng quá nên không có gì như thể nó cả. Nếu tất cả thì nó vẫn là bé dại từ thọ rồi<124>. Ta có cha vật báo nhưng ta ôm giữ lại cẩn thận: một là lòng từ ái, nhì là tính kiệm ước, bố là không dám đứng trước thiên hạ. Bởi vì từ ái yêu cầu mà sinh ra dũng cảm; vày kiệm ước yêu cầu hoá ra sung túc, rộng lớn rãi; vì không đủ can đảm đứng trước thiên hạ nên mới được làm chủ thiên hạ. Còn nếu như không từ ái mà ước ao được dũng cảm; ko kiệm cầu mà mong muốn được sung túc, rộng lớn rãi; không chịu đứng sau bạn mà tranh đứng trước người, thì tất bắt buộc chết! do từ ái buộc phải hễ kungfu thì thắng, nắm thủ thì vững. Trời ao ước cứu ai thì cho những người đó lòng tự ái nhằm tự bảo đảm an toàn .

68

善爲⼠者不武,善戰者不怒,善勝敵者不與,善⽤⼈者爲之下。是謂不爭之徳,是謂⽤⼈之⼒,是謂配天之極。 Thiện vi sĩ trả bất vũ, thiện chiến giả bất nộ, thiện thắng địch mang bất dữ, thiện dụng nhân trả vi đưa ra hạ. Thị vị bất tranh bỏ ra đức, thị vị dụng nhân chi lực, thị vị phối thiên đưa ra cực. Viên tướng tốt không tỏ ra vũ dũng, người xuất sắc tác chiến không tỏ ra hung hăng, bạn khéo thắng dịch ko giao phong cùng với địch, fan khéo chỉ đạo thì tự đặt mình ở bên dưới người. Do vậy là bao gồm cái đức ko tranh với người, vì thế là biết dùng sức của người, bởi thế là hoàn toàn hợp cùng với đạo. cần sử dụng binh với dùng tín đồ đều phải hợp với đạo, giữ thể hiện thái độ không tranh với ai: “bất vũ, bất nộ, bất dữ” là không tranh với địch; “xử hạ” là ko tranh với những người vì “không tranh với ai mang đến nên không ai tranh với mình được (chương 66).

69

⽤兵有⾔:吾不敢爲主⽽爲客,不敢進⼨⽽退尺。是謂⾏無⾏,攘無臂,扔無敵,執無兵。禍莫⼤於輕敵,輕敵幾喪吾寶。故抗<125>兵相加,哀者勝矣。 Dụng binh hữu ngôn: “Ngô bất cảm vi công ty nhi vi khách, bất cảm tiến thốn nhi thối xích”. Thị vị hàng vô hàng, nhương vô tí, mà